Επιστημονικό συνέδριο Το Βλέμμα του Εγκλεισμού, το Βήμα της Επιστροφής: Τέχνη, Εκπαίδευση και Μετασχηματισμός Συμπεράσματα

Κυριακή 22 Μαρτίου 2026, Ναύπλιο Συμπεράσματα Συνεδρίου

Το επιστημονικό συνέδριο Το Βλέμμα του Εγκλεισμού, το Βήμα της
Επιστροφής: Τέχνη, Εκπαίδευση και Μετασχηματισμός ανέδειξε με
ιδιαίτερη σαφήνεια ότι η σύγχρονη σωφρονιστική προσέγγιση δεν μπορεί να
περιορίζεται στην επιβολή της ποινής, αλλά οφείλει να δημιουργεί ουσιαστικές
προϋποθέσεις προσωπικού μετασχηματισμού, κοινωνικής επανένταξης και
επανασύνδεσης του κρατουμένου με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη
συλλογικότητα και την ελπίδα. 

Οι εισηγήσεις ανέδειξαν ότι η εκπαίδευση, η τέχνη, η δημιουργική γραφή, η αφήγηση, οι ψηφιακές πρακτικές, η τεχνητή νοημοσύνη, οι παραστατικές τέχνες και οι συμμετοχικές παιδαγωγικές παρεμβάσεις λειτουργούν ως ισχυρά πεδία έκφρασης, αναστοχασμού και αναδιαμόρφωσης της προσωπικής αφήγησης.

Τα σωφρονιστικά μοντέλα προετοιμασίας της επανένταξης, τα προγράμματα
απεμπλοκής σύμφωνα με τον Shadd Maruna, η θεωρία της
μετασχηματίζουσας μάθησης και το δικαίωμα των κρατουμένων στην
εκπαίδευση, αναδεικνύονται ως μέσα άμβλυνσης των δεινών του εγκλεισμού
και της πρόληψης της υποτροπής.

Δυστυχώς, ο υπερπληθυσμός των φυλακών της χώρα μας, ως αποτέλεσμα
της αυστηροποίησης των νόμων μέσω του ποινικού λαϊκισμού, όπως
αναφέρθηκε, καταργεί τέτοιες δυνατότητες επανένταξης. Ιδιαίτερη μνεία, έγινε
για τη λειτουργία των σωφρονιστικών καταστημάτων Ανηλίκων και Νέων,
όπου κάτω από συνθήκες υπερπληθυσμού, δημιουργούνται φρικτές
καταστάσεις διαβίωσης με αποτέλεσμα να ακυρώνουν στην πράξη τις έννοιες
της Ασφάλειας, του Ανθρωπισμού και της Επανένταξης. Αναφέρθηκε το
παράδειγμα της φυλακής του Αυλώνα, που με χωρητικότητα περίπου 220
κρατουμένων, σήμερα φιλοξενεί 450 νέους με την ίδια ζοφερή κατάσταση να
επικρατεί στο Βόλο και στην Κασσαβέτεια Βόλου με αντίστοιχους πληθυσμούς
κρατουμένων. Επίσης, αναφέρθηκε ότι στο σύνολο των φυλακών της χώρας,
υποτροπιάζει ένα ποσοστό 68-75% υπό αυτές τις συνθήκες, ποσοστό πολύ
μεγάλο για την εφαρμογή και επιτυχία μιας ουσιαστικής αντεγκληματικής
πολιτικής.

Συνεχίζοντας, μέσα από εικόνες, λέξεις, σκηνικές δράσεις,
αυτοπροσωπογραφίες, κουκλοθέατρο, λογοτεχνικά κείμενα και συλλογικές
δημιουργίες, οι έγκλειστοι αναδείχθηκαν όχι ως παθητικοί αποδέκτες, αλλά ως
ενεργά δημιουργικά υποκείμενα που αναζητούν φωνή, νόημα και δυνατότητα
ενός διαφορετικού μέλλοντος. Από ομάδα φοιτητών που συμμετείχαν και
παρουσίασαν πρόγραμμα ενεργής συμμετοχής κρατουμένων και φοιτητών για
θέματα γεωργίας της Αγροτικής Φυλακής Τίρυνθας, υπογραμμίστηκε η ενεργή
δημιουργική δράση της επαγγελματικής εκπαίδευσης των κρατουμένων, των
καλύτερων συνθηκών που επικρατούν, μέσω της ημιελεύθερης διαβίωσής
τους και των ευεργετημάτων της μείωσης της ποινής, μέσω της εργασίας,
αλλά και της παράλληλης εκπαίδευσής τους, συνισταμένες που υποστηρίζει ο
θεσμός της λειτουργίας των πέντε Αγροτικών Φυλακών της χώρας,
Γυναικείων και Ανδρικών.

Παράλληλα, αναδείχθηκε ότι η φυλακή, ως χώρος διαχωρισμού, «αόρατης
κοινότητας» και κοινωνικής ετεροτοπίας, μπορεί μέσα από την παιδεία και τον
πολιτισμό να μετατραπεί σε πεδίο διαλόγου, όπου το «μέσα» και το «έξω»
συναντώνται ουσιαστικά. Η σημασία της οικογένειας, της αποδοχής, των
ανθρώπινων δικαιωμάτων, της ψυχοκοινωνικής στήριξης, της επαγγελματικής
αποκατάστασης και της θεσμικής συνέχειας και συνέπειας, αναδείχθηκαν ως
καθοριστικά για μια βιώσιμη πορεία επανένταξης. Είναι το Βήμα της
Επιστροφής, σύμφωνα με τον τίτλο του Συνεδρίου.
Δομές όπως η ΕΠΑΝΟΔΟΣ, αλλά και οι σταθερές συνέργειες πανεπιστημίων,
επιστημόνων, καλλιτεχνών, εθελοντών και σωφρονιστικών λειτουργών,
επιβεβαιώνουν ότι η επανένταξη αποτελεί συλλογική κοινωνική ευθύνη και
χρέος μας.

Η διεπιστημονική φυσιογνωμία του συνεδρίου, η παρουσία νομικών,
πανεπιστημιακών, δικαστικών λειτουργών, μεταπτυχιακών φοιτητών και
καλλιτεχνών, καθώς και η παράλληλη έκθεση έργων εγκλείστων και των
εκπαιδευτών τους, ανέδειξαν ότι η γνώση και η δημιουργία μπορούν να
λειτουργήσουν ως γέφυρες αναγνώρισης και ουσιαστικής κοινωνικής
συνάντησης. Ιδιαίτερη τιμή για όλους μας στο Συνέδριο αυτό, υπήρξε η
παρουσία και η υποστήριξη των εγκλείστων από την κυρία Λίνα
Νικολακοπούλου ως εθελόντριας από τον ποιητικό και καλλιτεχνικό χώρο.

Υπήρξε συντονίστρια της ομάδας Εικαστικών με την παρουσίασή τους όπως
επίσης και με τη συμμετοχή της στο πρώτο εργαστήριο κατά την επίσκεψη
στην Κλειστή Φυλακή Ναυπλίου, συνομιλώντας με τους κρατούμενους. Της
οφείλουμε την ευγνωμοσύνη μας γιατί μας τίμησε και με την παρουσίαση των
18 βιβλίων της σειράς Έγκλειστο Φεγγάρι των εκδόσεων Άπαρσις, που και
πάλι ήταν κοντά μας με 57 εθελοντές. Η δημοσιογράφος κυρία Αλεξάνδρα
Χριστακάκη, με τη συμμετοχή και την υποστήριξή της για την εκπαίδευση των
κρατουμένων, μας τίμησε με την παρουσία της ως συντονίστριας για τα
εφαρμοσμένα προγράμματα στη φυλακή με τα δύο εργαστήρια που τα
συνόδευσαν.

Τελικά, το συνέδριο κατέδειξε ότι η παιδεία, η δημιουργικότητα, η
ενσυναίσθηση, η καλλιέργεια της ελπίδας και η αναγνώριση της ανθρώπινης
δυνατότητας αλλαγής αποτελούν τον πιο σταθερό δρόμο προς ένα
δικαιότερο, πιο ανθρώπινο και αποτελεσματικό σωφρονιστικό σύστημα, ένα
σύστημα που δεν περιορίζεται στο να τιμωρεί, αλλά επιδιώκει να ανοίγει
δρόμους επιστροφής, νοήματος και νέας προοπτικής. Αξίζει να θυμηθούμε τα
λόγια του φιλόσοφου και λογοτέχνη Jean-Paul Sartr, ότι η τιμωρία ΔΕΝ βοηθά
στη δημιουργία συνείδησης.

Πρέπει να σημειωθεί, ότι η πραγματική δύναμη ενός σωφρονιστικού
συστήματος, ΔΕΝ μετριέται από το πόσο περιορίζει, αλλά από το πόσο
μπορεί να ανοίγει δρόμους Επιστροφής. Η Επανένταξη, δεν αποτελεί
κοινωνικό ζητούμενο. Αποτελεί δείκτη πολιτισμού και ποιότητας της
Δημοκρατίας. Η αείμνηστη Αλίκη Γιωτοπούλου – Μαραγκοπούλου, μου
ανέφερε σε κατ’ ιδίαν συζητήσεις μας, ότι η Επανένταξη ΠΡΕΠΕΙ να αρχίζει
από την πρώτη μέρα του εγκλεισμού και όχι λίγο πριν από το τέλος της
έκτισης της ποινής.
Γιατί τελικά, ακόμη και πίσω από τα τείχη, η ανθρώπινη ανάγκη για φως,
νόημα και ελπίδα, παραμένει ΖΩΝΤΑΝΗ.

Παναγιώτης Σχίζας
Δρ. Εγκληματολογίας
Παντείου Πανεπιστημίου